Die Groot Griep: Vergete stemme se stories van seer herleef

As die ‘lyke’ skree

Die Groot Griep: Vergete stemme se stories van seer herleef

Net meer as ’n eeu gelede het die “Driedaggriep” 350 000 Suid-Afrikaners in slegs ses weke uitgewis. Nou is daar ’n stem aan dié verskrikking gegee danksy ’n nuwe boek wat die verhale van oorlewendes deel, vertel ELSABÉ BRITS.


DAAR is op hele huishoudings afgekom wat dae lank dood in hul beddens gelê het. Perdewaens het deur die strate gery met die dooies in komberse toegedraai om hulle in massagrafte te gaan begrawe.
Mense het medisyne gedrink wat geen snars gehelp het nie, hoewel hulle dit nie geweet het nie. Baie het waar hulle in lang toue by depots oor die hele land vir sop, brood of melk staan en wag het, op die plek dood neergeslaan.
Dít was die Swart Oktober van 1918.
Die Groot Griep, ook bekend as die Spaanse Griep, het Suid-Afrika heeltemal lamgelê. Dié pandemie waarin die meeste mense tot nog toe in die land se geskiedenis gesterf het, is egter nou vergete. Veral die intense lyding.
Sowat 350 000 mense het binne ses weke gesterf, en tot vier miljoen van die land se (toe) sewe miljoen mense het siek geword. Dit is dus 5% van die bevolking wat omgekom het, en na raming sowat 60% wat siek was, verduidelik prof. Howard Phillips, ’n historikus aan die Universiteit van Kaapstad.
Vyf persent van ’n bevolking klink dalk min, maar dit is geweldig baie. Sou ’n mens dit na die hedendaagse Suid-Afrika omskakel, sou dit só lyk: Die land het 57,7 miljoen mense en 5% hiervan is 2,9 miljoen. Die FNB-stadion in Johannesburg kan ’n maksimum van 94 736 mense hanteer. As 5% van ons bevolking sterf, sal dié mense 30,5 FNB-stadions vul.
Sowat 40 jaar gelede het Phillips vir sy doktorsgraad in geskiedenis onderhoude gevoer met 170 Suid-Afrikaners van alle bevolkingsgroepe wat dié wêreldwye pandemie oorleef het. Dit was die laaste plaaslike generasie wat die verskrikking beleef het en wie se verhale opgeteken en bewaar is saam met sowat 40 briewe wat hy ontvang het.
Dié unieke stories is nou deur die Van Riebeeck-stigting uitgegee in ’n boek getiteld In a Time of Plague: Memories of the “Spanish” Flu Epidemic of 1918 in South Africa.
Niks en niemand onaangeraakTOE hy met mense in ouetehuise gaan praat het, “was dit soos ’n kurk wat uit ’n bottel getrek is. Die herinneringe het uitgevloei. Baie mense, sommige weeskinders, het nooit voorheen daaroor gepraat nie. Meestal omdat dit te seer was of omdat hulle gedink het die nuwe generasies sal nooit glo hoe vreeslik dit regtig was nie.”
Winkels, poskantore, banke, skole, howe en kerke het gesluit. Die treine en trems het gestaan. Hospitale het ineengestort en mense is in tentedorpe versorg, tuis of glad nie. Boerderye het tot stilstand gekom. “Niks en niemand is onaangeraak gelaat nie,” vertel hy.
In een van die aangrypendste verhale in die boek vertel ’n vrou bekend as Ma Jones (29 in 1918) van Kimberley hoe sy vyf babas wat wees gelaat is, geborsvoed het. ’n Kennis van haar het op ’n jong ma afgekom, dood in haar huis met die baba wat op haar bors lê en vasklou. Hoe die “arme baba aan haar (probeer) drink, maar sy was lank reeds dood …”
Die Engelse, God, sonde en hekse blameerDie eerste golf van die griep was van Maart tot Mei 1918 in die Noordelike Halfrond. Dit was matig, maar hoogs aansteeklik en die virus het die vermoë ontwikkel om vinnig van een mens na die volgende oorgedra te word. Die griep het nie in Spanje ontstaan nie, maar is só genoem omdat dié land tydens die Eerste Wêreldoorlog neutraal was. Spanje se koerante kon dus sonder sensuur verslag doen en die eerste berigte van die griep is van daar ontvang.Die tweede golf van September tot Oktober 1918 was ’n verskrikking omdat die virus in dié kort tyd gemuteer en dodelik geraak het. Dit het Suid-Afrika se hawens binnegekom saam met troepe wat van die oorlog teruggekeer het.
Die meeste mense wat dood is, was tussen 16 en 40 jaar oud, wat vreemd was vir griep. Dié raaisel is in 2005 opgelos toe die virus se genoom gekaarteer is. Die jonger mense se sterker immuniteitstelsel het fataal oorreageer en veroorsaak dat hul immuniteitselle hul organe aantas.
Phillips sê dit is ook die “Driedaggriep” genoem omdat baie mense binne drie dae dood is.
Die ergste was dat mense nie geweet het dit is ’n virus nie – die griepvirus is eers in die vroeë 1930’s ontdek. Knoffel, suurlemoen, kinien, brandewyn en aspirien was gewilde medikasie. Phillips vertel mense het mekaar, die Duitsers, die Engelse, God, sonde en hekse blameer – party het selfs voorspel die oordeelsdag is naby.
As die ‘lyke’ skreeAngela Gilhan (18 in 1918) kon onthou hoe sy op ’n dag die wa met die lyke op in Hoofweg, Kaapstad, gesien het. Daar was houtkiste op waarin goedere vermoedelik verpak was. Die wa het deur ’n knik gery en ’n “lyk” het uit ’n kis gerol. Skielik het hy begin skree.Die man was net bewusteloos, nie dood nie. Verskeie mense vertel verhale soos dié waar die “dooies” op die waens of elders wakker geword het, meestal in komberse, want die kiste het gou opgeraak.
Nog ’n man het in St. Georgestraat in Kaapstad siek geword en toe ’n glas brandewyn by ’n blomwinkel gekry, maar dit was te veel vir sy gestel en hy het op die sypaadjie flou geword. Die lykswa het hom sommer opgelaai. Hy het later ook tussen die lyke wakker geword, maar die drywer het so groot geskrik dat hy glo die pad gevat het. En daar staan die perdewa met die lyke in die middel van die straat.
Stan Stone (13 in 1918) van Claremont, Kaapstad, onthou hoe dié tonele hom “hard gemaak het. Dis hoe ek geraak het. Dit het my karakter geslyp. Ek was baie bang gewees …. jy weet, hoe jy vrees om te sterf. Maar nou, jare later (1978), wanneer ek terugkyk en ek dink aan al daardie dooie mense wat ek gesien het …. en ek wonder wat is dit? Voor dit het ek ’n myl gehardloop as ek ’n lyk sien, maar daarna het ek nie geworrie nie.”
Die weeskindersLyke is by die honderde op Woodstock se strand buite Kaapstad uitgepak en het soms dae daar gelê terwyl massagrafte in Maitland gegrawe is. Kimberley met sy derduisende mynwerkers wat in swak behuising gebly het, is net so swaar getref.
Die land is met sowat 900 000 weeskinders gelaat wat albei of een ouer verloor het. Dis mense wie se stories vergete geraak het in die nadraai van die einde van die Eerste Wêreldoorlog.
Phillips vertel die swart en bruin mense het meestal dié kinders in hul eie families ingeneem, maar die wit mense se kerke en die regering het ’n magdom weeshuise gebou. “Ons het nog nooit voor of ná dit soveel weeshuise gebou nie … Daar is kinders wat van hul sibbe geskei is en hulle nooit weer gesien het nie.”
Hester Coetzee (sewe in 1918) van ’n Vrystaatse plaas skryf in 1972 in ’n brief: “… ek het my ma se kreune gehoor en skielik het dit stil geraak … Ons (sy en haar twee boeties) het haar saam met my pa gaan sien. En ek voel steeds hoe my bene bewe, soos nou, terwyl ek dit neerskryf. ’n Gevoel van volkome verlies het hulle laat bewe.” Haar pa is ook dood en sy en haar jonger broer is na een familie gestuur en die ouer broer na ’n ander.
Dit was juis die kinders wat na die sopkombuise en depots gegaan het om sop, melk en ander voorraad vir hul siek gesinne te kry omdat die ouer mense erger deur die virus geraak is. In Phillips se boek is daar hartroerende stories van klein kinders so jonk as sewe wat tot drie keer ’n dag heen en weer met kannetjies sop gehardloop het om hul ouers te voed.
Omtrent al die mense, veral die kinders, verwys in hul verhale na die waens met lyke wat daagliks verbygekom het. Die voete wat by die komberse uitgesteek het. Sommige met kaartjies aan die tone, ander nie.
Phillips vertel van Gertrude Kumalo (25 in 1918) van ’n nedersetting in KwaZulu-Natal met wie hy in 1981 ’n onderhoud gevoer het. Sy het skielik ’n meesleurende, hartseer lied (van 17 reëls) begin sing:
“Ngonyaka ka nineteen eighteen
Saqedwa ukufa esikubiza ngokuti kuyi influenza
Yazi qeda izihlobo esizitandayo
Omama na obaba no Sisi no Bhuti
Kwemnyimizi kwaqotula a kwasala’ muntu …”
(In 1918 het griep soos ’n veldbrand deur die land getrek. Dit het baie lewens geëis. Ons geliefde moeders, vaders, susters en broers. In sommige huise het nie ’n siel oorleef nie …)
Die lied, “Influenza (1918)”, is deur Reuben Tholakele Caluza (1895 – 1969) geskryf en getoonset en in 1930 opgeneem (Caluza's Double Quartet 1930) en in 1992 heruitgereik. Luister na ’n gedeelte van dié lied (derde liedjie van bo) – hy het dié koor in 1930 self begelei.
Op die derde dag is jy klaar ...
Popema Mhlungu (reeds ‘n volwassene in 1918) van KwaZulu-Natal het haar verhaal in 1982 vertel: “Wanneer jy die griep kry, word jy siek vir twee dae en op die derde dag is jy klaar … My susters is in daardie tyd almal dood … Jy huil vir niks.” Dan vertel sy van die “amandawe”* wat ná die griep kom en wat jou “brein laat huil vir niks”. Dié “amandawe” het nooit vir Mhulungu weggegaan nie.
“Selfs nou is daardie siekte, die amandawe, nie heeltemal klaar nie. Dit kom soms nog na my,” sê Mhulungu.
* Amandawe beteken “hulle”, maar in Mhulungu se geval klink dit of sy na ’n tipiese depressie of trauma verwys.
Vir nog besonderhede oor die boek gaan na www.vanriebeecksociety.co.za.
HOOFFOTO: Mediese personeel en pasiënte by 'n tydelike tenthospitaal buite Ladysmith in die ou Natal tydens die Groot Griep. Met vergunning van HOWARD PHILLIPS

Registreer gratis om hierdie artikel te lees.

Die meeste van ons artikels is slegs vir ons intekenaars, maar hierdie een is gratis solank jy registreer.

Reeds geregistreer? Kliek “Meld aan” om voort te gaan

Vrae of probleme?
E-pos hulp@vryeweekblad.com of skakel 0860 52 52 00.

X